Kodeks Wyszehradzki od dawna uważany jest za namacalny zabytek historii państwa czeskiego. Status ten zawdzięcza Ferdinandowi Lehnerowi, który w XIX wieku powiązał go z koronacją pierwszego króla czeskiego, Wratysława. Jego przypuszczenie opierało się o fakt, że jako jedyny spośród rękopisów powstałych w tej samej pracowni księga ta kończy się perykopąIn die ordinationis regis. Wnioski Lehnera zostały powszechnie przyjęte i do dziś mają duży odźwięk w badaniach. Anežka Merhautová zwróciła na przykład uwagę, że rękopis został prawdopodobnie wykonany w pośpiechu, aby był gotów na dzień koronacji Wratysława. O „koronacyjnym charakterze” dekoracji kodeksu przekonywał też Pavol Černý na podstawie analizy ikonografii iluminacji.
Kodeks jest starannie uporządkowany: poszczególne perykopy zaczynają się zazwyczaj od góry karty, tak aby każde czytanie mieściło się na jednej stronie. Towarzyszące im iluminacje są zazwyczaj umieszczone naprzeciwko incipitu, co powoduje, że kilka stron zawiera puste pola. Szczególną uwagę poświęcono liturgii Bożonarodzeniowej, zaczynającej się od perykopy Liber generationis, śpiewanej wieczorem, przed Wigilią. Zarówno genealogia Jezusa, jak i cztery typologiczne prefiguracje odnoszą się do Narodzenia Pańskiego. Ponadto każda z mszy bożonarodzeniowych jest opatrzona osobną iluminacją. Podkreślono również czytania na Niedzielę Wielkanocną i Zielone Świątki, których tekst spisany jest złotem. Trzecia pisana złotem perykopa poświęcona jest świętemu Wacławowi, patronowi Czechów i ich wiecznego władcy.
Nic zatem nie wskazuje na to, aby skrybowie i iluminatorzy pracowali pod presją czasu. Wybór tematów – liczniejszych niż w jakimkolwiek innym podobnym rękopisie – jest celowy i sugeruje starannie zaplanowane zlecenie. Związek z królewską godnością Chrystusa, od którego wywodzi się godność jego ziemskich przedstawicieli, sugeruje przede wszystkim ostatnie czytanie, a także kilka szczegółów ikonograficznych: motyw porta clausa z wchodzącym królem oraz niezwykła scena namaszczenia Pana, umieszczona na początku cyklu Męki Pańskiej.
Według kronikarza Kosmy, Wratysław nie przeoczył żadnej okazji, aby pojawić się publicznie
w koronie. Owe Festkrönungen, znane również z innych średniowiecznych królestw, odbywały się podczas ważnych świąt kościelnych i stanowiły uproszczoną formę obrzędu koronacyjnego. Drugi król czeski Władysław otrzymał prawo do zakładania korony w Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki oraz we wspomnienia św. Wacława i św. Wojciecha. Zezwolenie to prawdopodobnie opierało się na przywileju Wratysława. Z wyjątkiem św. Wojciecha, wszystkie te święta są wyraźnie zaznaczone w dekoracji Kodeksu Wyszhradzkiego.Wydaje się zatem prawdopodobne, że księga została stworzona właśnie na potrzeby tych uroczystości. Jeśli tak, to jej powstanie należy umiejscowić między 1086 a 1092 rokiem.
_____________________________________
The Vyšehrad Codex has long been regarded as a tangible monument to the history of the Czech state. It owes this status to Ferdinand Lehner, who in the 19th century associated it with the coronation of the first Czech king, Vratislav. His assumption rested on the fact that, uniquely among the manuscripts produced in the same workshop, it concludes with the pericope In die ordinationis regis. Lehner’s conclusions have been widely adopted and remain influential to this day. Anežka Merhautová, for instance, pointed out that the manuscript was likely produced in haste to be ready for Vratislav’s coronation day. The “coronation character” of the codex’s decoration was argued by Pavol Černý on the basis of an iconographic analysis of the illuminations.
The codex is carefully organised: individual pericopes usually begin at the top of a folio so that each reading fits onto a single opening. The accompanying illuminations are generally placed opposite the incipit, resulting in several pages with blank areas. Particular care was devoted to the Christmas liturgy, beginning with the pericope Liber generationis, sung on the evening before the vigil. Both the genealogy of Jesus and the four typological prefigurations relate to the Nativity. In addition, each of the Christmas Masses is accompanied by an illumination. The readings for Easter Sunday and Pentecost are also highlighted, their text written in gold. A third golden pericope is devoted to the feast of St Wenceslas, patron of the Bohemians and their eternal ruler.
There is thus little to suggest that the scribes and illuminators were under time pressure. The choice of subjects – more numerous than in any related manuscript – is deliberate, indicating a carefully planned commission. The connection to the royal dignity of Christ, from whom the dignity of his earthly representatives derives, is suggested above all by the final reading, as well as by several iconographic details: the motif of the porta clausa with a king entering, and the unusual scene of the Anointing of the Lord placed at the head of the Passion cycle.
According to the chronicler Cosmas, Vratislav never missed an opportunity to appear in public adorned with the crown. These Festkrönungen, known also from other medieval kingdoms, took place on major ecclesiastical feasts and constituted a simplified form of the coronation rite. The second Czech king, Vladislav, was granted the right to don the crown at Christmas, Easter, Pentecost, and on the feasts of St Wenceslas and St Adalbert. This permission was probably based on Vratislav’s privilege. With the exception of St Adalbert, all these feasts are prominently highlighted in the decoration of Vyšehrad codex. It therefore seems plausible that the codex was produced precisely for these ceremonies. If so, its creation should be placed rather between 1086 and 1092.