Styl zygzakowy (niem. Zackenstil), charakteryzujący się typową geometrią draperii do tego stopnia, że przypomina ona formę krystaliczną, to godne uwagi zjawisko w sztuce XIII wieku. Styl ów pojawił się w zachodnich Niemczech w pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku, a jego rozwój zbiegł się w czasie z intensyfikacją kontaktów Zachodu ze sztuką bizantyjską po czwartej krucjacie w 1204 roku. Zazwyczaj uznawany za formę pośrednią między sztuką romańską a gotycką, Zackenstil szybko rozprzestrzenił się na niemieckojęzycznych obszarach Świętego Cesarstwa Rzymskiego i rozkwitł w kilku odrębnych formach lokalnych (np. obok wariantów turyńskiego i saksońskiego, rozważa się również istnienie szkoły würzburskiej lub austriackiej). Chociaż konwencja ta nie rozprzestrzeniła się szeroko we Francji, Anglii czy w Italii, a jej głównym ośrodkiem pozostały obszary niemieckojęzyczne, dzieła sztuki tworzone w tym duchu spotykamy dalej na wschód, w Czechach, Polsce i na Węgrzech.
Przykłady czeskie są interesujące nie tylko dlatego, że są stosunkowo liczne, ale także z uwagi na fakt, że niektóre z nich są zaskakująco wysokiej jakości i znajdują bezpośrednie analogie w najlepszych dziełach stylu zygzakowego, znanych z krajów niemieckojęzycznych. Podczas gdy niektóre dzieła iluminatorstwa, takie jak antyfonarz z Sedlec, nawiązują bezpośrednio do wzorów z Turyngii i Saksonii (np. do malowideł stropu w kościele św. Michała w Hildesheim), inne wydają się niepowtarzalne, jak np. słownik klasztorny Mater Verborum. Kwestia pochodzenia kluczowych rękopisów jest dość niejasna: Antyfonarz z Sedlec jest poświadczony w tamtejszym klasztorze cysterskim od XVI wieku i wydaje się, że został wykonany nie dla opactwa męskiego, ale dla żeńskiego. Mater Verborum pochodzi z klasztoru benedyktynów, leżacego prawdopodobnie na terenie Czech, ale nie jest jasne, z którego.
Oprócz rozważań historyczno-artystycznych, które uwzględniają transformację wzorów przez poszczególnych iluminatorów, podstawowym sposobem zrozumienia dróg rozprzestrzeniania się stylu zygzakowego jest analiza zwyczajów liturgicznych, związanych z rękopisami. Włączenie lub brak danego świętego do kalendarza pośrednio wskazuje, dla którego klasztoru przeznaczony był rękopis lub gdzie był użytkowany. Co ciekawe, datę konsekracji kościoła często można ustalić na podstawie liturgicznego układu rękopisu; argumenty w zakresie proweniencji przynosi też forma zapisu nutowego. Wykład skupi się na omówieniu tego, co wiemy i czego nie wiemy o konkretnych rękopisach i ich grupach w oparciu o liturgię, oraz na pytaniu, czy w Czechach rzeczywiście działały warsztaty iluminatorów, które tworzyły wysokiej jakości rękopisy liturgiczne w stylu zygzakowym.
____________________________
The Zig-zag Style (German: Zackenstil), characterised by a typical geometrisation of the drapery to the point that it resembles some crystalline form, is a notable phenomenon of 13th-century art. The zig-zag style emerged in Western Germany during the first decades of the 13th century, and its development coincided with the intensification of Western contacts with Byzantine art following the 4th Crusade in 1204. The style, usually ranked as an intermediate form between Romanesque art and Gothic, soon spread in the German-speaking areas of the Holy Roman Empire, and it flourished in several distinct local forms (e.g., in addition to the Thuringian and Saxon variants, the Würzburg or Austrian school is considered). Although the Zig-zag style never spread significantly to France, England or Italy, and its main centre remained in the German-speaking area, we encounter works of art created in this spirit further east, in Bohemia, Poland, or Hungary.
The Bohemian examples are interesting not only because they are relatively numerous, but some of them are of surprisingly high quality and have direct analogies to the best creations of the Zig-zag style appearing in German-speaking countries. While some works of art, such as the Sedlec Antiphonary, follow directly on Thuringian and Saxon models (e.g. the ceiling in the Church of St. Michael in Hildesheim), others have a relatively unique position, such as the monastic dictionary Mater Verborum. However, the situation is more complicated in terms of the origin of the key manuscripts: the Sedlec Antiphonary is only documented among the Sedlec Cistercians from the 16th century, and it appears that it was created not for a male Cistercian abbey, as Sedlec is, but for a female one. Mater Verborum likely originated from a Benedictine monastery in Bohemia, but we do not know which one.
In addition to art-historical considerations that follow the transformation of the models in the hands of individual illuminators, a fundamental means of understanding the spread of the Zig-zag style is the liturgical customs associated with the manuscripts. The inclusion or non-inclusion of a given saint indirectly indicates which convent the manuscript was intended for or where it could be located. Notably, the date of the church’s consecration can often be deduced from the liturgical arrangement of the manuscript. Moreover, the form of musical notation or other circumstances also suggests something about the manuscript’s origin. In this contribution, I will focus on discussing what we know and do not know about the given manuscripts and their groups based on the liturgy, and whether there were indeed illuminator workshops in Bohemia that created high-quality liturgical manuscripts in the Zig-zag style.