Publikacje

MONIKA JAKUBEK-RACZKOWSKA, MARTA CZYŻAK (RED.)

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 355

ISBN: 978-83-231-5347-4

DOI: 10.12775/978-83-231-6278-0

Seria: Studia nad Skryptorium i Spuścizną Rękopiśmienną Średniowiecza, t. 5

Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Kolejny tom kodykologicznej serii „Studia nad skryptorium i spuścizną rękopiśmienną średniowiecza” jest pokłosiem interdyscyplinarnej międzynarodowej konferencji naukowej „Textus et pictura V. Klocek – kolekcja – miscellanea. Średniowieczne książka jako zbiór”, której przedmiotem było zagadnienie książki złożonej.  Jest to obszar badawczo nowy, rzadko dotychczas eksplorowany w badaniach światowych, a w polskiej literaturze kodykologicznej niemal nieistniejący, ale przez to właśnie – atrakcyjny.

Średniowieczne rękopisy to najczęściej książki, które zawierają więcej niż jeden tekst, czego sztandarowym przykładem są Biblie i liturgiki. Księgi mogą stanowić intencjonalną kolekcję tekstów jednorodnych tematycznie lub też zbiory (miscellanea) różnorodnych utworów, o trudnej do uchwycenia wewnętrznej więzi – zgromadzonych jednak z inicjatywy twórcy lub użytkownika książki. Niekiedy ta różnorodność jest widoczna na poziomie struktury kodeksu, w dosłowny sposób „złożonego” („zintegrowanego”) z kilku części (jednostek kodykologicznych), powstałych w odległych od siebie miejscach i latach, innym razem przejawia się przede wszystkim w wielości gatunków i form literackich w obrębie rękopisu. Dodatkowo średniowieczne kodeksy podlegały przekształceniom w ciągu wieków użytkowania, tracąc oprawy, karty i składki oraz zyskując nowe elementy struktury i treści (okładziny, wyklejki, składki, karty i dopiski). Pytanie o stopień tych przekształceń i przeróbek, o zakres późniejszych ingerencji jest także pytaniem o integralność lub złożoność kodeksu. Pewną wskazówką w tej mierze może być funkcja pełniona przez księgę – jeśli po przekształceniach, uzupełnieniach lub podziałach pozostała w dominującej części „sobą” i zachowała swe pierwotne przeznaczenie, jest wciąż integralna; jeżeli zaś w wyniku dodania nowych, równoważnych objętością jednostek zyskała nową funkcję – rozpoczyna nowe życie jako kodeks złożony (zintegrowany).

Przedkładany zbiór artykułów podaje zatem propozycje terminologiczne, a także konkretne przykłady kodeksów średniowiecznych, tworzonych z intencją złożoności lub przekształcanych w ciągu wieków – o różnym zasięgu późniejszych ingerencji, od aktualizacji do kreacji.  Tom został podzielone na dwa bloki tematyczne: Textus, ogniskujący się wokół złożoności treściowej ksiąg, oraz Liber, koncentrujący się na złożoności strukturalnej kodeksów. Po raz pierwszy, ze względu na szczególny charakter tworzenia bloków kompozytowych (klocków introligatorskich) w późnym średniowieczu, problematyka serii wykracza poza kodeks rękopiśmienny i obejmuje także składki – i księgi – drukowane. Choć zarówno problematyka, jak i warsztat opisowy dopiero się rozwijają, mamy nadzieję, że proponowane przez nas ujęcie przyczyni się do pogłębienia dyskusji nad tym fenomenem.